Етістік что это на русском

Етістік что это на русском

Залог – грамматическая категория, которая обозначает направленность действия на объект или субъект. Проще говоря, залог показывает, каким образом совершается действие: сам субъект совершает действие, или над ним совершается действие, или совместно с кем-то и т.д. В казахском языке существует пять видов залога, и разобраться в них легко.

1) Основной залог (негізгі етіс) – действие совершает сам субъект.
В основном залоге суффиксов нет. Например, жуу – мыть, сүрту – вытирать и т.д.

Примеры (во многих примерах данного раздела используются суффиксы прошедшего времени глагола – ‘ ды/ді ‘ и ‘ ты/ті ‘ – выделенные красным цветом. О правилах их употребления читайте подробно в разделе «Прошедшее время глагола»):

В отличие от русского языка в основном залоге могут быть и переходные, и непереходные глаголы.
Переходные глаголы (сабақты eтістік) сочетаются со словами в винительном падеже:

Непереходные глаголы (салт eтістік) сочетаются со словами в других падежах (местном, исходном, дательно-направительном, творительном):

3) Страдательный залог (ырықсыз етіс) – действие совершается над объектом, кем совершается действие, чаще всего, не определено. Сравним два предложения.

В первом предложении субъект – Айман. «Айман» в предложении является подлежащим. Айман совершает действие над объектом – дверью. Во втором предложении объектом действия также является дверь, но теперь «Есік» в предложении является подлежащим, кто совершил действие над объектом (дверью) неизвестно.

салыну – быть построенным, дәлелдену – быть доказанным, қудалану – быть гонимым

5) Понудительный залог (өзгелiк етiс) – когда кто-то кого-то просит, понуждает или побуждает что-либо делать.
Сложность понудительного залога в том, что, как вы видите в таблице, суффиксов достаточно много, и какие суффиксы к какому глаголу присоединяются – это сложившаяся со временем традиция.
Единственное правило: если основа глагола оканчивается на гласный звук, то присоединяется суффикс ‘ т ‘.
В больших словарях даны переводы глаголов в понудительном залоге.

К одной и той же основе глагола могут присоединяться разные суффиксы понудительного залога:

А также возможно присоединение нескольких суффиксов:

оқытқызу – побудить читать, істеткізу – заставить работать

В казахском языке есть глаголы, изначально имеющие значение возвратности (без добавления суффиксов н/ын/ін). То есть действие направлено на себя. При присоединении к таким глаголам суффиксов повелительного наклонения действие направляется на другой объект.

Источник

ПРЕЗЕНТАЦИЯ ПО КАЗАХСКОМУ ЯЗЫКУ НА ТЕМУ «ЕТІСТІК»

Описание презентации по отдельным слайдам:

Негізгі етістік сөйлем мүшесі болып, сұрақтарға жауап береді. Основной глагол отвечает на вопросы и выражается определенным членом предложения. Негізгі (основной) Көмекші (вспомогательный) Етістік (мағынасына қарай)

Етістіктің түбірі қазақ тілінде ішкі формада бұйрық райдың жекеше түрінің ІІ жағына сәйкес келеді. Основа глагола в казахском языке по внешней форме соответствует форме повелительного наклонения ІІ лица единственного числа. Мысалы: Орныңа отыр.(Сядь на место). Қаламды бер.(Дай ручку).

Отыр, бер, бар, ал-негізгі етістік, яғни, түбір етістік.Бұл етістіктер жеке сөз болып қолданыла береді. Глаголы отыр, бер, бар, ал-основной глагол, т.е. Непроизводные глаголы. Непроизводные глаголы могут употребляться как самостоятельное слово.

Көмекші етістіктер (Вспомогательные глаголы) Көмекші етістіктер сұраққа жауап бермейді және мағынасы жоқ. Вспомогательные глаголы не отвечают на вопросы и не имеют самостоятельного значения.

Мысалы: екен, еді.Мұғалім кеше айтқан еді. Мен түнде келген едім.Негізгі етістік айтқан, ал еді выполняет вспомогательную роль.Некоторые самостоятельные глаголы могут выступать и в роли вспомогательных глаголов. Это глаголы: отыр, тұр, жатыр, жүр Мысалы:Әжем ертегі айтып отыр.Әсет үшінші сыныпта оқып жүр. Мұғалім сабақ түсіндіріп отыр.

Негізгі және туынды етістіктер (Непроизводные и производные глаголы) Қазақ тілінде де орыс тілінде сияқты негізгі және туынды етістіктер болады. В казахском языке, так же как и в русском бывают, непроизводные и производные глаголы.

1.Негізгі етістік-бұл түбір сөз. Непроизводные глаголы-это корень слова или неразложимые основы. Мысалы: кел, бар, айт, отыр, жүр, күл, өс, қал.

Туынды етістік түбірге жұрнақтардың жалғануы арқылы жасалады. Производные глаголы образуются путем присоединения к корням различных частей речи определенных суффиксов. Мысалы: ас(пища)+а(кушай), іс(дело)+те(делай)

Тұйық етістік (Неопределенная форма глагола) Тұйық етістік қазақ тілінде түбірге –у жұрнағының жалғануы арқылы жасалады. Неопределенная форма глагола в казахском языке образуется путем присоединения к основе глагола суффикса-у. Мысалы: алу(брать), келу(прийти) При этом конечные гласные основы (ы, і)выпадают: оқы-оқу. Если основа глагола оканчивается на согласные: (п, к, қ), то они переходят в (б, ғ, г) Мысалы:жап-жабу(закрывать), қақ-қағу(забивать), тік-тігу(шить)

Етістіктің дара және күрделі түрі (Простая и сложная форма глагола) Егер қимыл немесе жағдай бір негізгі етістікпен жасалса, онда бұл етістіктің түрі дара етістік деп аталады. Если действие или состояние выражено одним основным глаголом, то такая форма глагола называется простой Мысалы: Ол кітап оқыды.(Он читал книгу) Егер қимыл немесе жағдай негізгі және көмекші етістіктің қосылуынан жасалса, онда етістіктің бұл түрі күрделі етістік д.а. Мысалы:Ол сурет салып отыр. (Он рисует)

Күрделі етістік бірнеше етістіктен жасалуы да мүмкін. Ондай етістіктің біріншісі негізгі етістік те, ал қалғаны көмекші етістік болады. Сложная форма глагола может быть выражена сочетанием нескольких глаголов. В такой форме глагола первое слово выполняет функцию основного глагола, а последующие употребляются как вспомогательные глаголы. Мысалы: Ол сүрініп кете жаздап қалды. Негізгі етістік сүрініп (споткнуться). Көмекші етістіктер: кете, жаздап, қалды. Мен алманы жақсы көремін. (Я люблю яблоки)

Етістіктің болымды және болымсыз түрі (Положительная и отрицательная форма глагола) Болымды етістік қимылдың болғанын, болып жатқанын, болатынын көрсетеді. Положительная форма глагола показывает, что действие совершено, совершается или будет совершаться. Мысалы: жаздым-написал жазып отырмын-пишу жазамын-напишу

Курс повышения квалификации

Дистанционное обучение как современный формат преподавания

Курс профессиональной переподготовки

Воспитание детей дошкольного возраста

Курс повышения квалификации

Деятельность классного руководителя по реализации программы воспитания в образовательной организации

Ищем педагогов в команду «Инфоурок»

Номер материала: ДВ-283230

Не нашли то что искали?

Вам будут интересны эти курсы:

Оставьте свой комментарий

Авторизуйтесь, чтобы задавать вопросы.

Учителя о ЕГЭ: секреты успешной подготовки

Время чтения: 11 минут

Учителя о ЕГЭ: секреты успешной подготовки

Время чтения: 11 минут

В России утвердили новый порядок формирования федерального перечня учебников

Время чтения: 1 минута

АСИ организует конкурс лучших управленческих практик в сфере детского образования

Время чтения: 2 минуты

Зарплаты педагогов Ростовской области вырастут в среднем на 10-15%

Время чтения: 2 минуты

Все школы РФ с 2023 года подключат к государственной информационной системе «Моя школа»

Время чтения: 1 минута

В Минпросвещения рассказали о формате обучения школьников после праздников

Время чтения: 1 минута

Подарочные сертификаты

Ответственность за разрешение любых спорных моментов, касающихся самих материалов и их содержания, берут на себя пользователи, разместившие материал на сайте. Однако администрация сайта готова оказать всяческую поддержку в решении любых вопросов, связанных с работой и содержанием сайта. Если Вы заметили, что на данном сайте незаконно используются материалы, сообщите об этом администрации сайта через форму обратной связи.

Все материалы, размещенные на сайте, созданы авторами сайта либо размещены пользователями сайта и представлены на сайте исключительно для ознакомления. Авторские права на материалы принадлежат их законным авторам. Частичное или полное копирование материалов сайта без письменного разрешения администрации сайта запрещено! Мнение администрации может не совпадать с точкой зрения авторов.

Источник

Етістік – заттың қимылын, іс-әрекетін білдіреді. Сұрақтары: қайтті? Не істеді? Не қылды? Ертең ат шабады (қайтеді?), балуан күреседі (не істейді?).

Етістік құрамына қарай екіге бөлінеді: 1) дара етістік; 2) күрделі етістік.

Дара етістік бір ғана сөзден тұрады. Мысалы: Жапырақтардың сыбдыры естіледі. Сөйлемдегі естіледі етістігі бір ғана сөзден тұрған дара етістік.

Күрделі етістік екі не одан да көп сөзден құралады, бір мағынаға ие болады, бір сұраққа жауап береді, сөйлемнің бір ғана мүшесі болады. Мысалы: Бала күліп жіберді. Бала күліп жібере жаздады. Бала күліп жіберуге шақ қалды. Сөздердің дыбыстық өзгеріске ұшырап кірігуінен жасалған күрделі етістіктер: апар – алып бар, әкел – алып кел, әкет – алып кет, әпер – алып бер, түрегел – тұрып кел. Сөздердің қосарлануынан жасалған күрделі етістіктер: бара-бара шаршады, айта-айта жалықты, күліп-күліп шығып кетті.

Күрделі етістік құрамындағы бірінші сөз негізгі етістік болады да, негізгі мағынаны білдіреді. Кейінгі сөздер көмекші етістік болады.

Етістік тұлғасына қарай екіге бөлінеді: 1) негізгі түбір етістік; 2) туынды түбір етістік.

Негізгі түбір етістік етістіктің өзінен жасалады: отыр, тұр, жүр, жатыр, оқы, кел, барды, жүгірді, жасаған, көрген.

Туынды етістік басқа сөз таптарына сөз тудырушы жұрнақ жалғану арқылы жасалады.

Туынды етістіктің жасалу жолдары.

Етістік іс-әрекеттің жүзеге асу-аспауына қарай екіге бөлінеді:

1) болымды етістік; 2) болымсыз етістік.

Болымды етістік іс-әрекеттің орындалғанын, жүзеге асқанын білдіреді: оқы, жазды, айтқызды, орындады, сана, жүгір.

Болымсыз етістік іс-әрекеттің орындалмағанын, іске аспауын көрсетеді.

Өздік етіс (орындаушы өзі)

Жуынды, киінді, боянды, таранды.

Өзгелік етіс (орындаушы өзге біреу).

Қимылды өзге біреуге орындатқызады.

Жаздыр, бердір, айттыр, келтір, асыр, кетір, жасат, сөйлет.

Ырықсыз етіс (орындаушы белгісіз)

Орындаушы айтылмайды, іс-әрекет өздігінен жасалғандай.

Айтылды, көтерілді, тасылды,

салынды, әкелінді, тазаланды.

Ортақ етіс (орындаушы көп)

Қимылды орындаушы біреу емес, бірнешеу болады.

Салт етістік тура объектіні, табыс септіктегі сөзді қажет етпейді. Салт етістік табыс септіктен басқа атау, ілік, барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктегі сөздермен тіркесе береді. Мысалы: Ата-анаңа (кімге?) құрмет көрсет. Қиындықтан (неден?) қорықпа. Жолдастарыңмен (кімдермен?) тату бол. Тілек (кім?) биледі, т. б.

Етістер – іс-әрекеттің, қимылдың орындаушыға, яғни іс иесінің істелетін іске қатысын білдіретін етістіктің түрі . Етістің төрт түрі бар: 1) өздік етіс, 2) өзгелік етіс, 3) ырықсыз етіс, 4) ортақ етіс.

Етістер етістікке түрлі қосымшалар жалғану арқылы жасалады. Мысалы:

Источник

Подготовка к ЕНТ

Етістік

Етістіктіѕ іс-јрекет, ќимылды білдіруден басќа ґзіне єана тјн мынадай ерекшеліктері бар:

1. Тілдегі барлыќ ќимылды, іс-јрекетті білдіретін сґздер белгілі бір уаќытпен байланысты орлады да, їш шаќта (осы шаќ, ґткен шаќ, келер шаќ) айтылады.

3. Етістіктіѕ негізі бўйрыќ мјнінде ќолданылады: бар, оќы, кел, бас, айт, кґр, т.б.

Етістіктер морфемалыќ ќўрамы мен жасалуына ќарай негізгі жјне туынды етістік болып екіге бґлінеді. Ќўрамы жаєынан тїбір, ќосымшаєа бґлінбейтін, негізгі ќимыл, амалды білдіретін етістік негізгі етістік деп аталады: оќы, бар, кел, ќара, жїр, тўр, жаз, бер т.б. Сґз тудырушы жўрнаќ жалєану арќылы жасалєан етістікті туынды етістік (туынды тїбір) дейді. Мысалы, сан-а, шеге-ле, бір-ік, аз-ай, бас-ќар, жаз-ыл, ки-ін, бар-єыз деген туынды тїбір етістіктер есім сґздерге жјне етістіктерге тїрлі сґз тудырушы жўрнаќ жалєану арќылы жасалєан.

Туынды (туынды тїбір) етістік сґз тудырушы жўрнаќтар жалєану арќылы зат есімнен, сын есімнен, сан есімнен, їстеу, еліктеу сґздерден сондай-аќ етістіктіѕ ґзінен де жасалады. Бўларды жинаќтап екі топќа бґліп кґретуге болады.

Есімдерден етістік жасайтын жўрнаќтар:

Етістіктен етістік жасайтын жўрнаќтар:

Негізгі етістік пен кґмекші етістік

Етістік дербес лексикалыќ маєынасы мен ќызметіне карай негізгі жјне кґмекші етістік болып екіге бґлінеді.

Негізгі етістік дегеніміз толыќ лексикалыќ маєынасы бар, сґйлемде жеке сўраќќа жауап беріп, дербес сґйлем мїшесі бола алатын етістіктерді айтады. Мысалы, Арман їйден шыєып, сабаєына кетті. Ойнап сґйлесеѕ де, ойлап сґйле (маќал). Бўл сґйлемде ќолданылєан шыєып, кетті, ойнап сґйлесеѕ, ойлап сґйле деген етістіктер толыќ маєынасы бар, не істеп? ќалай?, не істеді? ќайтсеѕ? не істе? деген сўраќтарєа жауап беріп, дербес сґйлем мїшесініѕ ќызметінде жўмсалєан.

Кґмекші етістік дегеніміз лексикалыќ маєынасы солєындаєан немесе айрылєан, негізгі етістік пен есім сґздерге тіркесіп, оєан тїрлі грамматикалыќ маєына ќосатын, жеке тўрып сґйлем мїшесі бола алмайтын етістікті айтады. Мысалы, Хабар алып тўр, Мен ауылєа барєан едім. Ол біздіѕ їйде жїре тўрсын деген сґйлемдердегі алып тўр, барєан едім, жїре тўрсын етістіктері не істе? не істеді? не істейсіѕ? деген сўраќтарєа жауап беріп кїрделі баяндауыш болып тўр. Бўл етістіктердіѕ алдыѕєылары алып, барєан, жїре сґздері негізгі етістік, яєни хабар ал, ауылєа бардым, їйде жїрсін тўлєаларында жеке ќолданыла алады. Ал соѕєы сыѕар етістіктер сол негізгі етістікке кґмекшілік ќызметте жўмсалын, тек грамматикалыќ мјн їстеп тўр.

Тілде кейбір етістіктер негізгі етістік мјнінде де, кґмекші етістік мјнінде де ќатар ќолданыла береді. Мысалы, Мен орындыќќа отырдым дегендегі отырдым негізгі ќимыл-амалды білдіріп, не істедім? деген сўраќќа жауап беретін негізгі етістік болса, Мен тауєа ќарай жїріп отырдым дегендегі отырдым етістігі жїру ќимылына кґмекші, ќосымша мјн беріп, жїру ќимылыныѕ созылыѕќылыєын білдіреді, жїріп негізгі етістігімен тіркесіп, кїрделі баяндауыш ќызметін атќарады. Олай болса, казаќ тіліндегі кейбір етістіктер јрі негізгі егістік, јрі кґмекші етістік мјнінде жўмсала береді. Їнемі кґмекші етістік мјнінде жўмсалатындары да бар. Олар: е тїбірінен ґрбіген еді, екен, емес етістіктері мен де тїбірінен ґрбіген деді, деген, дейді, деп, дер етістіктері жјне жазда кґмекші етістігі. Мысалы, Барєан едім, кґріп еді, айтќан емес; оќимын деді, хабарла дейді, келемін деген; ќалып ќоя жаздадым, айтып ќала жаздадым т.б.

Дара жјне кїрделі етістік

Іс-јрекет, ќимыл бір єана етістікпен берілсе, дара етістік болады. Мысалы, Асан мен Їсен жўртта ќалды. Олар кґшкен жўртты іздеді. Бўл сґйлемдерде ќалды, іздеді етістіктері бір єана іс-јрекетті білдіретін дара етістіктер. Іс-јрекет, ќимылды бірнеше етістік тўтасып білдірсе, оны кїрделі етістік дейді. Мысалы, Асан мен Їсен жўртта ќалып ќойды. Олар кґшкен жўртты іздей бастады деген сґйлемдегі ќалып ќойды, іздей бастады екі етістіктен ќўралып, кїрделі амалды, кїрделі іс-јрекетті білдіріп сґйлемніѕ бір єана мїшесі ќызмет атќарады.

Кїрделі етістіктіѕ таєы бір тїрі ќўрамды (ќўранды) етістік деп аталады. Есім сґзге кґмекші етістіктіѕ тіркесуі арќылы жасалєан етістік осылай аталады. Мысалы, жјрдем ет, телефон соќ, жаќсы бол, сјлем сал, жарќ етті т.б

Болымды, болымсыз етістік

Ќазаќ тіліндегі барлыќ етістік іс-јрекет, ќимылдыѕ жїзеге асу, аспауына ќарай болымды, болымсыз болып екіге бґлінеді.

Іс-јрекет, ќимылдыѕ жїзеге асып, орындалатынын білдіретін етістік болымды етістік дел аталады. Мысалы, оќы, кїл, бар, отыр, ўйыќта, іш, ќыдыр т.б. Етістіктіѕ тїбірі бўйрыќ райдыѕ жекеше II жаќ анайы тўлєасымен сјйкес келеді. Біраќ бўл екеуі бір нјрсе емес.

Іс-јрекеттіѕ, ќимылдыѕ орындалмайтынын, жїзеге аспайтынын білдіретін етістікті болымсыз етістік дейді. Болымсыз етістік екі тїрлі жолмен жасалады:

2. Болымды етістіктерге жоќ, емес кґмекші сґздердіѕ тіркесуінен жасалады. Мысалы, барєан жоќ-пын, барєан жоќ-сыѕ, барєан жоќ-сыз, барєан жоќ, кґрген емес-пін, кґрген емес-сіѕ, кґрген емес-сіз, кґрген емес.

Сабаќты етістік пен салт етістік

Етістік сґйлем ішінде кґбінесе зат есіммен тіркесіп, сол зат есімніѕ ќимылын, іс-јрекетін, жай-кїйін білдіретіні белгілі.

Кейбір етістік ґзініѕ алдындаєы байланысатын зат есімніѕ табыс жалєауында тўруын керек етсе, енді біреулері басќа септік жалєауларында тўрєан сґздермен байланыста келе береді. Осы ерекшелігіне ќарай етістіктер сабаќты жјне салт етістік болып екіге бґлінеді.

Ґзімен байланысты сґздіѕ табыс септігінде тўруын керек етіп тўратын етістікті сабаќты етістік дейді. Мысалы, кино-ны кґр, кітап-ты бер, о-ны шаќыр, хат-ты оќы, жаттыєу-ды жаз, бала-ны аяар, тапсырма-ны орында т.б. Мен бўл кітапты оќытамын. Баламды ауылєа жібердім деген сґйлемдегі оќыєанмын, жібердім етістіктері нені?, кімді? сўраќтарына жауап беретін кітапты, баламды сґзініѕ табыс жалєауында келуін керек етіп тўр. Кейде табыс жалєауы кґрінбей жасырын да келе береді. Біраќ оны етістікпен байланыстырып кімді? нені? сўраєын ќою арќылы табуєа болады. Мысалы, Асќар їйіне хат жазды деген сґйлемдегі жазды сабаќты етістік. Мўндаєы хат зат есімінде табыс жалєауы жасырынып тўр. Асќар нені жазды? деген сўраќ ќою арќылы жазды етістігініѕ сабаќты екенін табамыз.

Ґзімен байланысты сґздіѕ табыс септігінде тўруын керек етпейтін етістік салт етістік деп аталады. Мысалы, ї йге келді, Сјулемен кетті, кїн кїркіреді, найзаєай жарќырады, гїл ґсті. Бўл сґйлемдегі етістіктер јр тїрлі тўлєадаєы зат есіммен байланысќан салт етістіктер.

Іс-јрекет пен істеушініѕ арасындаєы ќарым-ќатынасты білдіретін етістіктіѕ тїрін етіс деп атайды. Етістіѕ тґрт тїрі бар: ґздік етіс, ґзгелік етіс, ырыќсыз етіс, ортаќ етіс. Етістер етістік тїбіріне тїрлі жўрнаќтар жалєанып жасалады.

Тўйыќ етістіктіѕ септелуі:

Атау. хабарла-у бару

Ілік. хабарлау-дыѕ бару-дыѕ

Барыс. хабарлау-єа бару-єа

Табыс. хабарлау-ды бару-ды

Жатыс. хабарлау-да бару-да

Шыєыс, хабарлау-дан бару-дан

Кґмектес. хабарлау-мен бару-мен

Тўйыќ етістіктіѕ тјуелденуі:

I. Меніѕ келу-ім Біздіѕ келу-іміз

II. Сеніѕ келу-іѕ Сендердіѕ келулер-іѕ

Сіздіѕ келу-іѕіз Сіздердіѕ келулер-іѕіз

III. Оныѕ келу-і Олардыѕ келулер-і

Негізі етістік болєанымен, есімдерше тїрленетін етістіктіѕ ерекше тїрін есімше деп атайды. Есімше екі тїрлі мјнде жўмсалып, екі тїрлі ќызмет атќарады. Есімшеніѕ їш тїрі бар:

Есімшеніѕ барлыќ тїрі тјуелденеді:

I. оќы-єан-ым, айт-ар-ым, айт-атын-ым, айт-па-с-ым

II. оќы-єан-ыѕ, айт-ар-ыѕ, айт-атын-ыѕ, айт-па-с-ыѕ оќы-єан-ыѕыз, айт-ар-ыѕыз, айт-атын-ыѕыз, айт-па-с-ыѕыз

III. оќы-єан-ы, айт-ар-ы, айт-атын-ы, айт-па-с-ы

А. айт-ќан бер-ер айт-атын айт-па-с

1. айт-ќан-ныѕ бер-ер-діѕ айт-атын-ныѕ айт-па-с-тыѕ

Б. айт-ќан-єа бер-ер-ге айт-атын-єа айт-па-с-ќа

Т. айт-ќан-ды бер-ер-ді айт-атын-ды айт-па-с-ты

Ж. айт-ќан-да бер-ер-де айт-атын-да айт-па-с-та

Ш. айт-ќан-нан бер-ер-ден айт-атын-нан айт-па-с-тан

К. айт-ќан-мен бер-ер-мен айт-атын-мен айт-па-с-пен

Септік жалєаулары жалєанєан кейбір есімше тўлєасы (берердіѕ, берермен, айтпаспен) тілде ќолданылмайды.

I. айт-ќан-мын, айт-ар-мын, айт-атын-мын, айт-па-с-пын

II. айт-ќан-сыѕ, айт-ар-сыѕ, айт-атын-сыѕ, айт-па-с-сыѕ айт-ќан-сыз,

айт-ар-сыз, айт-атын-сыз, айт-па-с-сыз

III. айт-ќан, айт-ар, айт-атын, айт-пас

Есімше есім сґздер сияќты тїрленетіи болєандыќтан сґйлемніѕ барлыќ мїшесі (бастауыш, баяѕдауыш, толыќтауыш, аныќтауыш, пысыќтауыш) бола алады.

III ол бар-а-ды бар-ып-ты

Кез-келген ќимыл, іс-јрекет белгілі бір уаќытќа байланысты болады. Сол іс-јрекет ќимылдыѕ мезгілге, уаќытќа байланыстыєын кґрсететін етістікке тјн категорияны етістіктіѕ шаќтары деп атайды.

Етістіктіѕ їш шаєы бар: осы шаќ, ґткен шаќ, келер шаќ.

Іс-јрекеттіѕ сґйлеп тўрєанда орындалєанын білдіретін етістіктіѕ шаєын осы шаќ дейді. Оныѕ екі тїрі бар: наќ осы шаќ, ауыспалы осы шаќ.

1.1. Наќ осы шаќ істіѕ сґйлеп тўрєан кезде істеліп жатќанын білдіреді. Ол отыр, тўр, жїр, жатыр ќалып етістіктерініѕ жіктелуінен (отырмын, отырсыѕ, отыр) жјне осы тґрт етістікке кґсемше етістіктіѕ тіркесуі арќылы (оќып отырмын, оќып отырсыѕ, оќып отыр) жасалады, I, IIжаќта жіктеліп ќолданылады.

ІІ. жатыр-сыѕ жатыр-сыз

Іс-ќимыл, амалдыѕ сґйлеп тўрєан уаќыттан кейін істелгенін білдіретін етістіктіѕ шаєын келер шаќ дейді, Оныѕ їш тїрі бар: болжалды келер шаќ, маќсатты келер шаќ, ауыспалы келер шаќ.

II. сен айт-ар-сыѕ сіз айт-ар-сыз

II. бар-маќ-сыѕ бар-маќ-шы-сыѕ

III. бар-маќ бар-маќ-шы,

Сґйлемде жаќтыќ, шаќтыќ маєыналарды білдіріп, сґйлеушініѕ, істі орындаушыныѕ іс-јрекетке деген ниетін, кґзќарасын білдіретін етістіктіѕ тїрін етістіктіѕ райлары дейді. Етістіктіѕ тґрт райы бар: ашыќ рай, бўйрыќ рай, шартты рай, ќалау рай.

Етістіктіѕ ашыќ райы іс-јрекет, ќимылдыѕ їш шаќта орындалуына байланысты болады. Атап айтќанда, іс-јрекет, ќимылдыѕ осы шаќта, ґткен шаќта немесе келешекте болатынын даралап кґретеді. Мысалы, оќып отырмен, оќыдым, оќимын, немесе I. мен жаздым, II. сен жаздыѕ, сіз жаздыз, III. ол жазды.

I. бар-єы-м келіп еді

II. бар-єы-ѕ келіп еді бар-єы-ѕыз келіп еді

III. бар-єы-сы келіп еді

Рай ќосымшаларынан соѕ жіктік жалєауы ќ ажетіне ќ арай жалєана береді.

Етістіктіѕ сґйлемдегі ќызметі

Сґйлем мїшелерініѕ ішіндегі еѕ негізгі мїше баяндауыш болса ол кґбінесе етістіктен болады. Етістік жіктік жалєауында ойды аяќтап, баяндауыш ќызметінде жўмсалады. Мысалы, Арман сабаєын оќыды. Жаѕбыр жауып, жер кґгерді.

Кґсемше етістік сґйлемде пысыќтауыш ќызметінде де жўмсалады. Кґре-кґре (ќалай?) кґсем, сґйлей-сґйлей (ќалай?) шешен боларсыѕ (маќал).

Подготовка к ЕНТ

Подготовка к ЕНТ | TurboSite | Дизайн: Switchroyale

Источник